Izdvajamo

Monika Ponjavić: Filmska publika – Moralni produžetak voajerizma


Brojne su teorije koje se bave prozorom i kadrom u kontekstu sedme umjetnosti. Teorija centralne perspektive, zatvorenog i otvorenog filma, konstruktivizam, realizam, teorije Rudolfa Arnhajma, Sergeja Ajzenštajna, Bazena i Bordvela, samo su neke od njih. I sve one govore o sličnim stvarima, da film, kao prozor, nudi poseban, okularni (i auditvni) pristup nekom događaju, nevezano za to da li je on fiktivan ili ne.

U tom smislu, prizori koje film nudi su tu da ugode vizuelnoj znatiželji posmatrača. Sa druge strane, realni dvodimenzionalni prostor filmskog platna transformiše čin gledanja u imaginarni trodimenzionalni prostor koji stvara osjećaj dubine i realnosti svijeta koji posmatramo, istovremeno pružajući svojevrsnu zaštitu publici, jer je naposlijetku ipak riječ o posmatranju jednog fiktivnog svijeta i to pod okriljem dobro poznate tame auditorijuma. Na taj način, publika je u potpunosti odsječena od filma i događaja koji se unutar njega odvijaju, čime se strah od direktnog učešća (kao u pozorištu) ili moralne obaveze za reagovanjem (kao u životu) neutrališe.

Nerijetko se dešavalo, pogotovo u ranim počecima ove umjetnosti, da sam film posluži kao poligon za eksperimente u pronalasku i utvrđivanju filmskog jezika kakav danas poznajemo. U takvim situacijama, dolazilo se do stvaranja filma unutar filma, odnosno stvaranja filmskog prostora unutar filmskog prostora, čime se pored samog eksperimenta u izrazu pojačavao i koncept pojma voajerskog pogleda, što film u svojoj suštini zapravo i jeste. Najbolji primjeri, odnosno najjednostavniji za razumijevanje ovog postupka građenja filmskog prostora unutar filmskog prostora i pozicioniranja publike su djela “Zaposjednuta” (eng. Possessed) Klarensa Brauna, “Psiho” i “Pogled u dvorište” (eng. Rear Window) Alfreda Hičkoka, te “Prisluškivanje” (eng. The Conversation) Frensisa Forda Kopole.

U sceni voza, iz filma “Zaposjednuta”, reditelj nam daje jedan vrlo jednostavan, realan prizor djevojke koja stoji ispred voza u pokretu. I u kontekstu realnog prostora ovo bi bila jedna sasvim obična scena. Međutim, filmski prostor je daleko od realnog pa samim tim i ova obična scena, ukoliko se posmatra u kontekstu filmskog prostora – posmatrač (djevojka) u svom činu posmatranja prerasta u svjedoka magije na ekranu – zapravo postaje jedan neobičan filmski izraz. Značenje ove scene je dvojako. Da, djevojka posmatra voz u pokretu, ali u isto vrijeme realnost ove scene zapravo reprodukuje filmsko iskustvo, kroz publiku, u kojem djevojka, čije su fantazije projektovane na prozor voza (tretiran u ovom slučaju kao filmsko platno), postaje ta ista publika.

Sa druge strane, gore pomenuti Hičkokovi filmovi predstavljaju dva veoma različita pristupa jednoj te istoj ideji – ideji o privatnosti u okviru koje su moralna načela protagonista Normana Bejtsa i L.B.Džefriza u najmanju ruku upitna. Da, i Bejts i Džefriz su preuzeli na sebe ulogu voajera, međutim, ciljevi su im dijametralno suprotni, pa samim tim i prostorna ograničenja.

“Psiho” funkcioniše kao camera obscura, dok je u „Prozoru u dvorište” cijela zgrada preuzela ulogu pozorišta u kojoj se predstava “život (L. B. Džefriza)” simultano odigrava u svakom pojedinačnom stanu koji funkcioniše kao jedna vrsta refleksije (Džefrizovog života i želja), gdje je lik L.B. Džefriza istovremeno i akter filma (fiktivni lik koji posmatra svoje komšije) i reditelj (Hičkok koji kroz Džefriza navodi gledaoce u kom pravcu bi trebali da usmjere svoj pogled) i publika (mi koji kroz njega gledamo šta se dešava u dvorištu). Hičkok je ovaj film i Džefovu poziciju iskoristio kako bi definisao prirodu gledaoca, a posebno takozvanog “hičkokovskog” gledaoca, voajera koji uživa u spektaklu, bez mogućnosti da išta po tom pitanju uradi. Sam naziv ovog filma je takođe važan, jer govori o prozoru i njegovom značenju, pri tom nam posebno skrećući pažnju na prvu scenu, u kojoj vidimo trokrilni prozor čiji je zadatak najaviti da ćemo u narednih sat i po vremena, koliko film traje, posmatrati tri različita modela realnosti: svakodnevicu, svijet želje i intelektualni svijet. Prvi svijet je upravo onaj najočigledniji, prvi koji primjećujete, svijet svakodnevice, koji zapravo održava film u životu. Priča i struktura koju pratite. Drugi je svijet želje, ono što L.B. Džefriz želi ili jeste. Sve što se dešava u “svakodnevnici”, sve što vidimo u Džefovom stanu ili iz njegovog stana u stanovima njegovih komšija je zapravo projekcija njegove ličnosti, njegovih želja i potreba, njegov strah od samoće, njegov zazor od braka itd. Treći, intelektualni svijet, je svijet u međuprostoru koji funkcioniše kao spona između ova dva. Prateći ovu analogiju, “L. B. Džefriz je projektor, stanovi preko puta koje posmatra su platno, a distanca između, snop svjetla, koji ih razdvaja, je intelektualni svijet unutar kojeg je priča konstruisana, u mislima publike koja sve to posmatra sa sigurne distance”.

 

Dok se voajeristička aktivnost u “Prozoru u dvorište” uglavnom svodi na upotrebu vizuenog, u “Prisluškivanju” se akcenat stavlja na auditivno, na zvuk jer umjesto da gleda i posmatra ljude, glavni lik Hari Kol ih ovdje potajno sluša. Na taj način, publika i ovdje prolazi kroz isto iskustvo u smislu da čuje samo ono što Kol čuje. Stavljanjem publike u poziciju glavnog lika, da vidi ili čuje isključivo iz njegove tačke gledišta, dovodi do aktivnog i možda nesvjesnog upražnjavanja voajerističke aktivnosti, bez obzira na tačnost informacija koje dobijamo, a koje su u oba ova filma iskrivljene i pogrešne, jer pratimo ličnu interpretaciju događaja, umjesto činjenično stanje. U prvom slijepo vjerujemo Džefu, jer vidimo samo ono što on vidi, dok u drugom slijepo vjerujemo Kolu koji opet slijepo vjeruje tehnologiji koju koristi i u čiju tačnost nikada ne sumnja. U tom smislu, voajerizam u “Prisluškivanju” nije alat kojim se, otkrivajući njihove tajne, iskorištavaju drugi ljudi, jer je riječ o prilično netačnoj, jednostranoj informaciji na osnovu koje se zaključci, kao što smo vidjeli u filmu, ne mogu donositi. Samim tim, voajerizam ovdje nije zadovoljstvo nego radije nasilno kršenje privatnosti koje se na kraju pretvori u ogroman teret i krivicu glavnog lika. Stoga, dok voajerizam u prvom filmu pomaže liku da pobjegne iz stanja nepokretnosti u kojem se našao, u drugom ga on pobjeđuje osuđujući ga na nemogućnost kretanja naprijed, u život.

U svim ovim slučajevima, iako posve različitim, mi, publika, postajemo aktivni saučesnici, moralni produžetak voajerizma, što zapravo i nije alarmantno, jer je voajerizam duboko ukorijenjen u našem društvu. Međutim, kada je film u pitanju, publici se vrlo svjesno pruža sigurnost distance na kojoj se sopstvena znatiželja “voajera” (publike) može zadovoljiti potpuno prirodno i bez stida. Pasivnost posmatrača, poigravanje sa poistovjećivanjem (posmatrača sa posmatranim), saživljavanje sa onim što se odvija na ekranu i potrošački orjentisan stav su zapravo faktori koji grade položaj gledaoca filma. Samim tim, možemo zaključiti da su filmovi, pored toga što nam nude značajan prostor za neophodno suočavanje sa samim sobom, istovremeno i meta-filmski, u smislu da gledalac kroz njih saznaje ne samo o određenoj priči koju u filmu prati, već i o samom filmu, kao važnom djelu umjetnosti, i njegovoj selektivnoj predstavi realnosti.

Tekst napisala: Monika Ponjavić

Monika Ponjavić je teoretičar filma, teatrolog, scenski dizajner (scenograf) i zaljubljenik u popularnu kulturu. U slobodno vrijeme sadi baštu, spašava mačke i negoduje.

***ZABRANJENO JE PREUZIMANJE CIJELOG TEKSTA BEZ DOZVOLE REDAKCIJE. TEKST SE
MOŽE PREUZETI DJELIMIČNO, UZ NAVOĐENJE IZVORA SA LINKOM NA SAJT SRPSKACAFE.
SVAKO DRUGO PREUZIMANJE SMATRAĆE SE ZLOUPOTREBOM I PODLIJEŽE POKRETANJU 
TUŽBE.***

Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.


loading...

Možda vas zanima

Iskusni Amerikanac prva lasta na Malom Kalemegdanu

DM

Ubistvo Damira Ostojića Šijana: Svjedoci prepoznavaju osumnjičene

AP

Milan Kučan ide na sud zbog ratnog zločina?

AP

Čolić tvrdi da nije napao novinara Kovačevića!

AP

Tragedija u Doboju: Mijenjao sijalicu na rasvjeti pa poginuo

DM

Šta se dešava sa Merkelovom? Ponovo drhtala na ceremoniji (VIDEO)

DM

Predaj komentar

Komentari odražavaju stavove njihovih autora, ne i stavove portala srpskacafe.com. Molimo sve korisnike da se suzdrže od vrijeđanja, psovanja i vulgarnog izražavanja. Zadržavamo pravo da obrišemo komentar bez prethodne najave i objašnjenja.

Ova stranica koristi kolačiće kako bi osigurali bolje korisničko iskustvo. Nastavkom korištenja pretpostavićemo da ste saglasni sa primanjem kolačića. Prihvati Pročitaj više