Izlaganje Miroslavljevog jevanđelja, najstarije knjige pisane rukopisnom ćirilicom, unazad pet dana izazvalo je ogromno interesovanje i napravilo redove ispred Narodnog muzeja u Beogradu.
Napisano je za humskog kneza Miroslava, brata velikog župana Stefana Nemanje. Nastalo osamdesetih godina 12. vijeka na 180 listova od pergamenta.
Tekst četiri jevanđelja pisan je perom, a posebno je vrijedno zbog minijatura bojenih četkicom i ukrašenih zlatom.
Jevanđelje je 1979. proglašeno kulturnim dobrom od izuzetnog značaja, a 2005. upisano na Uneskovu listu Pamćenje sveta.
Čuva se u zaštitnoj komori, gdje se vlaga i temperatura ne mijenjaju i može da se izlaže samo deset dana godišnje. Dovoljno da se isped Narodnog muzeja formira red, do ulice.
Koliko znamo o najstarijoj ćiriličnoj knjizi?
Miroslavljevo jevanđelje, rukopis koji datira iz oko 1180. godine, sa minijaturama izuzetne ljepote, predstavnik je grupe iluminiranih rukopisa sa specifičnim stilskim i ikonografskim odlikama koje su rezultat spajanja elemenata Zapada (Italija) i Istoka (Vizantija).
Ovaj srpski rukopis sa konceptom dekoracije koji je zajednički kulturnom modelu pravoslavnih Slovena i sa stilom minijatura koji potiče iz srednjoevropskih centara prepisivačke djelatnosti je, zapravo, jedno od najvažnijih svjedočanstava umjetničkih uticajnih puteva koji su išli od Zapada ka Istoku i obratno.
Prvi je sačuvani srpski ilustrovani rukopis iz 12. vijeka, pisan ćirilicom, ima status nacionalne relikvije i proglašeno je za nacionalno kulturno dobro od izuzetnog značaja. Miroslavljevo jevanđelje je ujedno i jedna od od najljepših rukopisnih knjiga svijeta, čiji je značaj verifikovan na globalnom nivou činjenicom da je od 2005. uvršteno u UNESCO listu „Pamćenje sveta„ (Memory of The World), na kojoj je za sada samo 120 dokumenata od izuzetnog i univerzalnog značaja.
Ime je steklo po svom ktitoru, knezu Miroslavu, bratu velikog župana Stefana Nemanje. Pretpostavlja se da je pisano i ukrašeno u crkvi Svetog Petra i Pavla u Bijelom Polju, njegovoj zadužbini.
Po svom sastavu jevanđelistar, bogoslužbena knjiga u kojoj su tekstovi raspoređeni prema čitanjima u toku crkvene godine. Tekst Miroslavljevog jevanđelja je pisan perom, u dvije kolone, crnom bojom, a većina naslova, crvenom. Knjiga sadrži 296 minijatura crtanih perom, a zatim, bojenih četkicom, crvenom, zelenom, žutom i bijelom bojom i ukrašenih zlatom.
Miroslavljevo jevanđelje je ne samo najraskošnija srpska knjiga, nego i prelomno djelo u istoriji srpske minijature. Njegov ukras je, kroz čvrstu povezanost sa Zapadom, označio korjenit raskid sa staroslovenskim predanjem. Taj čin imao je presudan značaj za dalju sudbinu srpske iluminacije.
Original Miroslavljevog jevanđelja čuva se u Narodnom muzeju u Beogradu, a za njegovu konzervaciju i zaštitu zadužena je Narodna biblioteka Srbije. Postoji i fototipsko izdanje u tiražu od 299 primjeraka u elitnim svjetskim bibliotekama, a dostupna je i njegova digitalna kopija.
Knez Miroslav, vladar Huma, današnje Hercegovine
Miroslavljevo jevanđelje nastalo je krajem XII vijeka, po narudžbi humskog kneza Miroslava, rođenog brata Stefana Nemanje. Iako je vrhovni vladar tadašnje Srbije bio Nemanja, on je svojoj braći dodijelio određene oblasti srpske države da njima upravljaju u njegovo ime, pa je tako Miroslav dobio Hum, a to je današnja Hercegovina. O vrhovnoj vlasti Stefana Nemanje i nad Humom, između ostalog govori i natpis kneza Miroslava koji je stajao na crkvi u Blagaju, kod današnjeg Mostara, a na kojem između ostaloga piše da je crkva sazidana u vrijeme župana Nemanje, tj. u dni velijega župana slavnoga Nemanje.
Tekst je ispisan ćirilicom koja se pisala u tadašnjoj srpskoj državi na starosrpskom jeziku. Prema dosadašnjim istraživanjima dva pisara su pisala Miroslavljevo jevanđelje, od kojih se jedan spominje u samom jevanđelju, a to je Gligorije koji je između ostaloga o sebi zapisao: Az, grešni Gligorije dijak, nedostojni narešti se dijak, zastavih sije jevanđelje zlatom, knezu velikoslavnomu Miroslavu, sinu Zavidinu.
Neki naučnici su pogrešno smatrali da je drugi i glavni pisac ovog jevanđelja dijak Varsameleon. Međutim, riječ „varsameleon“ koja usamljena stoji na kraju teksta, potiče iz grčkoj jezika i znači „balzamovo ulje“. Ta riječ ne odgovara stilu pisanja nepoznatog drugog pisara jevanđelja, pa postoji mogućnost da je tu riječ zabilježio minijaturista koji je koristio skupocjena ulja za pripremanje boja na umjetničkim minijaturama u jevanđelju.
Kada smo kod vjerske pripadnosti ovoga jevanđelja nema sumnje da je ono nastalo u krilu pravoslavne crkve, koja je za vrijeme Stefana Nemanje definitivno postala glavna vjerska institucija u srpskoj državi. Knez Miroslav takođe je bio pravoslavac, u Humu je pomagao pravoslavnu crkvu (tadašnja Srbija u crkvenom pogledu pripadala je pod jurisdikciju Ohridske arhiepiskopije ) i čak je u priličnoj mjeri ograničavao rad rimokatoličke crkve koja se održavala najviše u primorskim krajevima srednjovjekovne Srbije. To je vrijeme kada se Vatikan fokusira na banovinu Bosnu koju u svojim poveljama naziva „regnum Seruilie quod est Bosna“ što znači „oblast Srbije, koje čini Bosna“, i u njoj vidi ostatak svojih tradicija i prava koja je smatrao da su mu pripadali za vrijeme jedinstvene srednjovjekovne Srbije u kojoj se nalazila i Bosna.
Miroslavljevo jevanđelje i njemu srodni do danas izgubljeni pisani spomenici humskog porijekla, tj. iz Srbije prvih Nemanjića, uticaće na crkvene knjige nastale kasnije na teritorijama banovine Bosne, pogotovo se uticaj vidi na iluminacijama. Tako npr. najstariji crkveni rukopis sa teritorije banovine Bosne, Vatikansko jevanđelje koje je pripadalo bosanskom banu Matiju Ninoslavu, i nešto mlađe Grigorović-Giljferdingovo jevanđelje, pisani su u istoj jezičkoj redakciji i istoj kodikološkoj i liturgijskoj formi kao i Miroslavljevo jevanđelje.
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.