Jozef Mengele, ljekar koji je obavljao eksperimente na jevrejskim zatvorenicima u koncentracionom logoru Aušvic, proveo je 17 godina u Brazilu bježeći od pravde.
Bio je 7. februar 1979. godine, kada se policajac Espedito Dijas u gradu Estioga na jugoistoku Brazila spremao da završi smjenu. Zazvonio je telefon, bio je to hitan slučaj jer je Dijasu javljeno da se jedna osoba udavila na plaži Enseada.
Kada je policajac stigao tamo, zatekao je napuštenu plažu i tijelo pored koje je stajala Austrijanka Lizelot Bozart.
– Ništa više nisam mogao da uradim. Čovjek je ležao i nije davao nikakve znake života – rekao je 72-godišnji Dijas za BBC Brazil.
Lažni identitet
Šest godina kasnije, cijeli svijet je saznao da je ovaj čovjek imao lažni identitet.
U pitanju je bio Jozef Mengele, jedno od najpoznatijih imena učesnika u Holokaustu, optužen da je odgovoran za ubistvo 400 000 Jevreja tokom Drugog svjetskog rata. Mnogi od njih su bili žrtve okrutnih medicinskih eksperimenata u koncentracionom logoru Aušvic.
Ali kako je doktor, poznatiji po nadimku “Anđeo smrti”, završio u Brazilu?
Kao i mnogi nacistički zločinci, Mengele je potražio skrovište u Argentini, zemlji koja je gajila određene simpatije prema Berlinu, tolike da je objavila rat Silama osovine mjesec dana prije nego što se konflikt zvanično završio, a pritom je oduvijek imala i veliku njemačku dijasporu.
– Mengele se u Argentini osjećao kao kod kuće – objasnio je brazilski istoričar Markos Guterman, autor knjige o bijegu nacističkih zvaničnika u Južnu Ameriku poslije Drugog svjetskog rata.
Osim Mengelea, i ozloglašeni nacistički glavešina Adolf Ajhman, idejni tvorac Konačnog rješenja, plana genocida nad Jevrejima, pobjegao je u Argentinu. Ajhmana su 1960. izraelski agenti kidnapovali u Buenos Ajresu, a pogubljen je dvije godine kasnije, nakon suđenja, u zatvoru Ajalon u Ramli.
Mengele je bio lociran 1959. godine, čak i prije Ajhmana, ali je pobjegao prvo u Urugvaj, zatim Paragvaj, a na kraju je završio u Brazilu.
– Plašio se da bi mogli da ga uhvate. Samo zbog toga je došao u Brazil – dodao je Guterman.
Aušvic
Kada je postalo jasno da će Njemačka doživjeti poraz u Drugom svjetskom ratu, nacistički zvaničnici su imali tri opcije, samoubistvo, zatvor ili bjekstvo.
Mengele je pobjegao 17. januara 1945, deset dana pošto su sovjetske trupe oslobodile Aušvic. Potom su ga zarobili Amerikanci, ali ga nisu prepoznali i pušten je na slobodu u julu iste godine.
Sljedeće četiri godine radio je na jednoj farmi krompira na jugu Njemačke, a zatim je otputovao u Argentinu.
Izraelski istražioci su pronašli Mengelea 1959. godine, a njemačke institucije su izdale nalog za hapšenje. Ipak, dok je argentinska vlada prihvatila taj nalog, Mengele je već nestao.
Rođen je 1911. godine u Ginzburgu, a otac mu je bio bogati industrijalac. Umjesto da naslijedi očev posao, Mengele je odlučio da postane ljekar.
U Aušvic je došao početkom 1943. godine. Imenovan je za šefa ljekarske službe logora.
– Mengele je bio najveći sadista u logoru. Izigravao je boga i zapečatio sudbinu ljudi koji su dovođeni u Aušvic. Neki logoraši bili su prisiljavani da rade, a drugi su završavali u gasnim komorama – navodi američki novinar Džerald Pozner, autor knjige Mengele – kompletna priča.
A postojala je i treća grupa koju su činili blizanci, osobe patuljastog rasta, hendikepirani i djeca. Oni su postali zamorčići u Mengeleovim stravičnim eksperimentima.
Njegova istraživanja nisu imala nikakve veze sa naukom, a bila su zasnovana na “testiranju granica ljudi izloženih veoma visokim temperaturama”.
Često je tokom eksperimenata koristio ključalu vodu, a ženama je ubrizgavao tečni cement kako bi procenio efekte sterilizacije.
Pustinjak
Mengele je u Brazil došao 1961. godine, a koristio je ime Peter Hohbihler. Živio je u mjestu Nova Evropa koje se nalazi 318 kilometara sjeverno od Sao Paula.
Zahvaljujući pomoći Volfganga Gerharda, pristalice nacista koji je živio u Brazilu od 1948, upoznao je mađarski bračni par koji ga je unajmio da vodi njihovu plantažu kafe. Ovaj par u početku nije znao Mengeleov pravi identitet.
Pošto se plašio hapšenja, Mengele je vrlo rijetko napuštao kuću i dane je provodio čitajući Getea i slušajući Štrausa.
A kada je izlazio, činio je to maskiran i vodeći čopor dobro dresiranih pasa. Mađarski par koji ga je unajmio je kasnije saznao pravi identitet uposlenika, ali je Mengele “kupio” njihovo ćutanje.
Traži se “živ ili mrtav”
Posljednje Mengeleovo skrovište bio je Sao Paulo, najveći brazilski grad. Tamo je bio gost Lizelot i Volframa Bozerta. Sa njima je bio i onog dana kada je umro.
U strahu od hapšenja, svake večeri nacistički doktor je sakrivao pištolj ispod jastuka. U to vrijeme na snazi je bila potjernica, Mengele se tražio živ ili mrtav, a nagrada je iznosila današnjih tri miliona evra.
Mengelea je 1977. godine posjetio najstariji sin Rolf Jenkel koji je tokom dvije sedmice u Brazilu slušao od oca šta se dešavalo u Aušvicu. Jenkel je u televizijskom intervjuu 1986. otkrio da Mengele ni u jednom trenutku nije pokazao znake pokajanja ili osjećaj krivice.
– Nije priznao da je činio loše stvari. Rekao mi je da je samo slušao naređenja – rekao je Jenkel.
Smrt i otkrivanje identiteta
U to vrijeme, Mengele je već preuzeo identitet Volfganga Gerharda, koji se vratio u Austriju. I upravo pod tim imenom je ovaj ratni zločinac sahranjen u gradu Embu das Artes blizu Sao Paula.
Njegovi ostaci bi vjerovatno i dalje bili tamo da 1985. godine nejmačka policija nije presrela pisma koje su Bozertovi poslali Hansu Sedlmajeru koji je svojevremeno radio za Mengeleovu porodicu. Nijemci su o tome obavijestili brazilsku policiju, a poslije pretresa porodične kuće Bozvortovih istina je izašla na vidjelo.
Mengelovi ostaci su ekshumirani u julu iste godine i istraga je potvrdila njegov identitet. Sedam godina kasnije, urađena je i DNK analiza u Engleskoj koja je potvrdila da se radi o “Anđelu smrti”.
Jenkel nikada nije otišao po očevo tijelo koje se tri sedmice nalazilo zaključano kako bi se spriječile posjete pristalica nacističkog pokreta.
Prije tri godine, jedan od eksperata koji je učestvovao u ekshumaciji, Danijel Romero Munjoz, počeo je da koristi neke Mengeleove kosti za predavanja forenzičke medicine na univerzitetu u Sao Paulu.
BBC
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.