Pitanje tehnološke suverenosti, odnosno sposobnosti države da razvija, kontroliše i primenjuje kritične tehnologije bez zavisnosti od stranih sila, moglo bi obilježiti ovu godinu, kažu stručnjaci.
– Zamislite da je provajder usluga u vašem domu vaš neprijatelj. Bez interneta ne možete, a on odlučuje kada ga nema, kada ga ima i po kojoj brzini.
Sada umjesto svog doma zamislite svoju državu i postavite sebi pitanje: ko je provajder usluga? – tako važnost tehnološkog suvereniteta postavlja Abišur Prakaš, vodeći kanadski geopolitičar.
Tehnološka suverenost je temelj nacionalne bezbjednosti, kažu eksperti.
Definicija tehnološke suverenosti
Stručnjak za digitalnu geopolitiku Elena Rosi definiše tehnološku suverenost kao „sposobnost nacije da donosi autonomne odluke u digitalnom prostoru bez prinude spoljnih tehnoloških aktera“.
To podrazumijeva kontrolu nad tri ključna stuba:
-infrastrukturom (baze podataka, komunikacione mreže),
-podacima (vlasništvo i pohrana),
-algoritmima (posebno generativnom vještačkom inteligencijom).
Trenutno se tehnološki suverenitet manifestuje kroz tri glavna faktora: poluprovodnike, vještačku inteligenciju i infrastrukturu.
Jedan od najvidljivijih pokušaja ostvarivanja tehnološkog suvereniteta jesu regulatorni okviri koji prisiljavaju tehnološke gigante da podatke građana čuvaju na lokalnim serverima, pod jurisdikcijom te države.
Prednosti tehnološke suverenosti
Glavna prednost veće tehnološke suverenosti jeste otpornost na ucjene. U svijetu u kojem se digitalna zavisnost može koristiti kao metoda pritiska jednako snažna kao oružje, tehnološki suverena država može održati funkcionalnost kritične infrastrukture (bolnice, energetska mreža, vojska) čak i u slučaju geopolitičkih sukoba.
Nekadašnji preduzetnik iz Silicijumske doline, a danas analitičar Mark Andresen ističe:
– Ko kontroliše softver, kontroliše pravila. Suverenitet podstiče lokalnu inovaciju, zadržava visokoobrazovanu radnu snagu i omogućava razvoj tehnologija prilagođenih specifičnim etičkim i zakonskim standardima određene kulture, a ne samo profitnim interesima stranih korporacija.
Potpuni suverenitet je mit
Andresen napominje da tehnološki suverenitet nosi rizik fragmentacije globalnog interneta. Ako svaka država insistira na sopstvenim standardima i zatvorenim ekosistemima, gubi se operativna usklađenost koja je pokrenula globalni rast u proteklih 30 godina.
Troškovi potpunog tehnološkog suvereniteta su enormni. Forsiranje „domaćih rješenja“ koja su često skuplja i manje efikasna od globalnih standarda može usporiti ekonomski rast.
Takođe postoji opasnost od državnog protekcionizma, gdje se pod krinkom suvereniteta guši konkurencija i favorizuju neefetivne državne firme, što na kraju šteti građanima.
– Potpuni tehnološki suverenitet danas je mit – kaže uticajni indijski analitičar Aditya Raj Kauli i na primjeru Indije pokazuje da ni tako velika i mnogoljudna država ne može biti potpuno suverena.
– Globalni lanci snabdijevanja su previše isprepleteni. Nijedna država na svijetu, pa ni Indija, ne može samostalno proizvesti najmoderniji pametni telefon ili AI sistem „od nule“, bez uvoza sirovina, znanja ili softverskih komponenti – dodaje on.
Strateška autonomija
Realni cilj nije izolacija, već „strateška autonomija“. To znači smanjenje zavisnosti na nivo gdje država može brzo naći alternativu ako jedan dobavljač zakaže.
Indija ubrzano razvija „India Stack“ – nacionalnu digitalnu infrastrukturu za koju se nada da će služiti kao model za zemlje u razvoju koje žele suverenitet bez oslanjanja na zapadne platforme.
Evropska unija dugoročno pokušava steći tehnološki suverenitet, donoseći različita pravila poput Akta o čipovima ili Akta o vještačkoj inteligenciji, sve zasnovano na regulaciji i zaštiti podataka.
Glavni igrači su ipak SAD i Kina, trenutno jedini koji kontrolišu cijelu „vertikalu“ u svojim državama, od sirovina do najnaprednijeg AI-ja.
Manje države su prinuđene na „tehnološko nesvrstavanje“ ili formiranje regionalnih blokova. Bez kontrole nad algoritmima koji oblikuju javno mnjenje i infrastrukturom koja pokreće ekonomiju, pojam „granice“ postaje irelevantan.
Kako navodi analitičar Yuval Noah Harari:
– Ako dopustite da se podaci iz vaše zemlje izvlače van, više niste nezavisna država, već informaciona kolonija.
Digitalni podstanari
Nova bitka za suverenitet ne vodi se samo na kopnu i moru, već u silicijumu, optičkim kablovima i neuronskim mrežama.
– Države koje ne ulože u sopstvenu tehnološku bazu postaće samo puki korisnici servisa koje će im drugi naplaćivati – ne samo novcem, već i političkim ustupcima – kaže Harari.
Kristian Klain, izvršni direktor SAP-a, vodeće njemačke kompanije za digitalna rješenja, kaže da mnogim političkim liderima još nije jasno da tehnološki suverenitet prestaje biti pitanje ekonomskog prestiža i postaje nulti uslov nacionalnog opstanka.
– Ako vaša država koristi isključivo strane AI modele za obrazovanje, administraciju ili pravosuđe, vi zapravo uvozite tuđu ideologiju, etiku i pristrasnosti u same temelje svog društva.
Tehnološki suverenitet ovde služi kao brana koja osigurava da digitalni razvoj bude u skladu sa nacionalnim identitetom i pravnim poretkom – kaže Klain.
U 2026. godini tehnološki suverenitet je digitalni ekvivalent teritorijalnom integritetu. Kako navodi Evropski savjet za spoljne poslove, bez kontrole nad ključnim tehnologijama države su samo „digitalni podstanari“, izloženi hirovima vlasnika infrastrukture.
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.