Ako biste pogledali kartu svijeta, teško biste ga pronašli. Nema velike kopnene površine, nema širokih ravnica ni gradova.
Ipak, ispod Tihog okeana prostire se kontinent površine oko 4,9 miliona kvadratnih kilometara, odnosno približno dvije trećine Australije.
Zove se Zelandija, a čak 94 odsto njegove površine nalazi se pod vodom.
Iznad mora vire uglavnom Novi Zeland i Nova Kaledonija, pa je Zelandija decenijama djelovala kao skup izolovanih ostrva i podvodnih uzvišenja. Geološka istraživanja, međutim, pokazala su nešto sasvim drugo: ispod njih se nalazi jedinstvena kontinentalna masa.
Zato je Zelandija 2017. godine dobila status osmog kontinenta.
Nije važno koliko kontinenta vidimo, već od čega je napravljen
Zelandija je zanimljiva upravo zato što ruši predstavu o tome kako kontinent treba da izgleda.
U geografiji kontinent zamišljamo kao ogromno kopno koje možemo vidjeti golim okom. Geolozima je, međutim, važnije šta se nalazi ispod površine.
Da bi neka oblast bila smatrana kontinentom, mora imati jasnu geološku cjelinu, kontinentalnu koru i stijene karakteristične za kontinente. Zelandija ispunjava te uslove.
Njena kora je deblja i drugačijeg sastava od okeanske kore koja je okružuje. Problem je samo u tome što je gotovo cijeli kontinent potonuo.
Veći dio Zelandije danas se nalazi između jednog i dva kilometra ispod površine mora.
Kako su naučnici dokazali da je ispod okeana kontinent?
Odgovor nije pronađen na karti, već duboko ispod mora.
Geolog Nik Mortimer i njegov tim iz novozelandskog instituta GNS Science gotovo dvije decenije prikupljali su uzorke stijena sa morskog dna.
I upravo su stijene dale ključni odgovor.
Naučnici su pronašli pješčar, muljne stijene, krečnjak i granit, odnosno materijale karakteristične za kontinentalnu koru. Neki uzorci bili su stariji od 130 miliona godina.
To je bio jedan od ključnih dokaza da se ispod Tihog okeana ne nalazi tek grupa podvodnih planina, već ogroman i geološki jasno izdvojen kontinent.
Zelandija je veća od Indije
Brojke možda najbolje pokazuju koliko je ova kopnena masa ogromna.
Zelandija zauzima oko 4,9 miliona kvadratnih kilometara, što je približno dvije trećine površine Australije.
A gotovo cijela ta teritorija nalazi se ispod mora.
Samo mali dijelovi kontinenta izviruju iznad površine, među kojima su Novi Zeland i Nova Kaledonija. Drugim riječima, ono što danas vidimo kao ostrva zapravo predstavlja samo vrh mnogo veće geološke cjeline.
Čitav kontinent je mapiran
Istraživanje Zelandije nije završeno njenim priznavanjem za kontinent.
Naučnici su 2023. godine završili detaljno geološko mapiranje cijele Zelandije, uključujući i njen sjeverni dio koji je ranije bio slabije istražen.
Tokom istraživanja otkriven je ogroman pojas drevne vulkanske aktivnosti koji zauzima oko 250.000 kvadratnih kilometara, što je površina približno jednaka današnjem Novom Zelandu.
Utvrđeno je i postojanje granitnog pojasa dugog oko 4.000 kilometara, koji prolazi kroz samo jezgro kontinenta.
Zelandija je tako postala prvi kontinent koji je u potpunosti geološki mapiran.
Nekada je bila dio Gondvane
A kako je kontinent veličine gotovo pet miliona kvadratnih kilometara završio pod morem?
Priča počinje mnogo prije nego što je Tihi okean dobio današnji oblik.
Zelandija je nekada bila dio Gondvane, drevnog superkontinenta kojem su pripadale i kopnene mase od kojih su nastale današnja Australija i Antarktik.
Prije oko 80 miliona godina Zelandija je počela da se odvaja. Njena kontinentalna kora tada se znatno istanjila.
Što je kora bila tanja, to je gubila dio svoje „plovnosti“, pa je ogromna kopnena masa počela da tone.
Danas je njena kora debela između 10 i 30 kilometara, dok kontinentalna kora na većini drugih kontinenata dostiže oko 40 kilometara.
Zelandija je tako postala svojevrsni geološki kontinent duh: ogromna, ali gotovo potpuno skrivena ispod mora.
Najviši vrh je na Novom Zelandu
Najviša tačka Zelandije nalazi se na Novom Zelandu. To je Aoraki, odnosno Maunt Kuk, najviši vrh te države.
Ali i on je samo dio mnogo većeg planinskog sistema čiji se najveći dio nalazi ispod površine Tihog okeana.
Zbog toga Novi Zeland možemo posmatrati i drugačije: kao jedan od rijetkih dijelova Zelandije koji je ostao iznad vode.
Kontinent koji je bio skriven svima pred očima
Zelandija nije novootkrivena zemlja u klasičnom smislu. Niko nije jednog jutra uplovio u nepoznato more i pronašao novi kontinent.
Naučnici su decenijama slagali dokaze, proučavali stijene, mjerili debljinu kore i mapirali morsko dno da bi dokazali ono što je danas teško osporiti: ispod Tihog okeana nalazi se gotovo pet miliona kvadratnih kilometara kontinentalne mase.
Veći dio tog kontinenta nikada nećemo vidjeti.
Zelandija je jednostavno tamo, dva kilometra ispod površine mora, sa Novim Zelandom kao jednim od rijetkih dijelova koji podsjećaju da se ispod okeana krije čitav kontinent.
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.