Raja suštinski znači stoka. Od turskog “raya, reaya”, što doslovno označava one koji su u “stadu”, oni koji su nasuprot beraji, odnosno vojno-feudanoj klasi osmanskog carstva. “Stoka” može značiti svašta. U hrišćanskoj interpretaciji, “stado”, odnosno “ovce” su sinonim za crkvu. Simbolika vadara kao pastira i naroda kao ovaca, ili neke druge vrste papkara seže duboko u prošlost. U judeohrišćanskoj terminoogiji, čak je i Bog, “pastir” zemaljskog stada. U Osmanskom carstvu, termin “raja” mijenja značenje. Nekada su to svi podanici, a nekada samo hrišćani, odnosno Jevreji, zavisno već od konteksta i podneblja.
U modernom bosanskom i ex-jugoslovenskom, a posebno sarajevskom shvatanju, “raja” je grupa prijatelja, društvo iz kraja, ili jednostavno “ljudstvo”, narod, naspram vladajućima. Često se koristi i kao sinonim za dobrodušnog, prostodušnog, nepokvarenog, duhovitog, pa i druželjubivog čovjeka. Pa ipak, reklo bi se da stvari ne stoje tako blistavo i sjajno, budući da se, vrlo često, gotovo redovno desi, da druželjubivost prerasta u ovisnost o mejnstrimu, strah da se pređu bilo kakve crte okvirnih i zadatih koordinata razmišljanja, da se ne istupa sa bilo čime što bi moglo narušiti status opšteprihvaćenog stava koji nekoga čini “rajom”, odnosno “čovjekom”, društveno prihvatljivom osobom.
A taj stav ponajviše nije nikakva refleksija dobrote, društvenosti ili druželjubivosti. Daleko je više posljedica gubljenja indivudaliteta u ime onoga što se servira od “beraje”. Onoga što je opšte mjesto, bez obzira na osnovu koje se “opštosti” ono formiralo. Neko će pravilno primijetiti da je svjetina svjetina bilo gdje na svijetu i da je bosanska i sarajevska svjetina samo rob “opštih mjesta”, kao i bilo koja svjetina na svijetu.
I zaista, često će se samo ona prozvati mrziteljicom velikana i talentovanih, onih koji joj ne podilaze, koji otvoreno kažu nešto što nije dozvoljeno reći, odnosno onih koji ne podilaze gluposti trenutnog mejnstrima kojeg je prihvatila. A nije tako. Slavne mrze, ogovaraju, ismijavaju i protjeruju svugdje. Pa ipak, postoji jedna specifičnost bosanske, odnosno sarajevske “raje”, koja njenu mržnju, prezir, niskost i zaglupljenost, a posebno sadizam u obračunu sa različitima, razlikuje od drugih zlobnih rulja i svjetina.
A to je što se glupost i uskost mejnstrima često preljeva ka vrhu, ka društvenoj eliti. Ne samo da se preljeva, nego je preplavljuje i oblikuje njene stavove. Ivo Andrić nije bio ništa manje prezren od beogradske, nego od sarajevske čaršije. Pa ipak, ova druga od njega i drugih koji su iskakali iz njenih maloumnih poimanja srpskog nacionalnog identiteta nije napravila nacionalne neprijatelje, uprkos tome što ga je potajno prozivala lukavim latinom, fratarskim kopiletom i jezuitom. Nije, jer o tome nije dala svoj konačan sud. I nije ga mogla dati. I takva zloba je umrla. S druge strane, opšte mjesto prezira prema drugačijem od “raje”, u Sarajevu postaje dio nacionalnog mita. Oni koji su, iz bilo kojeg razloga, rekli ne mejnstrimu i onome što bi trebalo da definiše dobrog čovjeka, raju su postali izdajnički karakteri novonacionalne mitologije. Andrić, Selimović, pa i utemeljitelj Nadrealista, Nele Karajlić tako postaju svojevrsni disidenti, ne kao disidenti koji bježe od drugačijeg, dominantnog, političkog mišljenja, od nekog političkog sistema, ili jasno precizirane ideologije. Oni su disidenti sveopšte gluposti. Oni su disidenti tzv. “duha raje”, koji je sve različito od onoga za šta se predstavlja.
I nije to opet, neka svjetska specifičnost. Radi se jednostavno o duhu male sredine. Provincije koja svoju uskost i umišljenost u širini želi predstaviti kao ugaoni kamen kosmopolitizma. Može se pisati stotine pamfleta o tome, kako je “duh Bosne”, odnosno duh tobožnje otvorenosti, “duh raje” nešto što može inspirsati Evropu, štoviše spasiti Evropu. On je, unatoč lijepom pakovanju, duh grozne zatvorenosti, zakatančenosti uma, sveopšte histeričnosti i katilstva u čišćenju nepoćudnih, kada se za to steknu uslovi, čak i kada jedan mejnstrim zamjeni drugi, a ostane previše onih koji se na vrijeme nisu preorjentisali ka novoj gluposti. Kada sam u avgustu posjetio rodni grad da uzmem neke zimske stvari po prvi put sam ga emotivno sagledao sa strane. Bilo je rano jutro kada sam hodao ulicama ispražnjenima od sadržaja koji sam umišljao da su ga ikada imale. „Ozimandijas ja sam, svi klanjaju se meni. Gledajte dela moja i strepite pred njima!“ To ostalo je samo, a gde kip beše slavan sad ruševine leže sve smrskane na tlima; oko njih na sve strane pust pesak leži ravan.“ Par kulisa i ništa više.
Vuk Bačanović
Vuk Bačanović je sarajevski istoričar, dugogodišnji novinar i urednik. Protjeran od sarajevske javnosti zbog drugačijeg mišljenja.
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.