Punih 25 godina nakon početka prvih radova, Bosna i Hercegovina i dalje nema u potpunosti povezan sistem auto-puteva, niti završenu dionicu panevropskog Koridora 5C od sjevera zemlje pa sve do Jadranskog mora.
Iako je od 2001. godine u izgrađenih oko 250 kilometara uloženo više od 2,1 milijardu evra, saobraćajna infrastruktura i dalje funkcioniše u vidu rascjepkanih i međusobno nepovezanih cjelina.
Rokovi pomjereni za 2030. godinu
Prvobitnim planovima bilo je predviđeno da kompletan Koridor 5C kroz BiH bude završen još 2012. godine. Međutim, prema najnovijim procjenama, završetak radova se pomjera najmanje do 2030. godine, i to pod uslovom da evropske finansijske institucije nastave sa kreditiranjem projekta, pokazuje analiza koju prenosi portal Radio Slobodna Evropa (RSE).
Nakon četvrt vijeka gradnje, u Federaciji BiH izgrađeno je oko 138 kilometara, dok Republika Srpska ima približno 111 kilometara auto-puta. Osnovni razlog zašto ovi kilometri ne čine cjelinu leži u sporim tenderima, administrativnim preprekama, ali i potpuno različitim entitetskim prioritetima.
Dva entiteta, dvije potpuno različite strategije
Kako BiH nema jedinstvenu saobraćajnu politiku na državnom nivou, nadležnost je podijeljena između entitetskih ministarstava i javnih preduzeća koja razvijaju odvojene saobraćajne pravce:
– Federacija BiH gotovo cjelokupan budžet i ulaganja usmjerava na Koridor 5C (Budimpešta–Osijek–Sarajevo–Ploče), oslanjajući se primarno na kredite evropskih razvojnih banaka i grantove Evropske komisije.
– Republika Srpska paralelno razvija sopstvenu mrežu koja povezuje Banjaluku sa Dobojem, Prijedorom, Brčkom, Bijeljinom i Srbijom. Pored evropskih partnera, u finansiranje i izgradnju ovih pravaca sve intenzivnije se uključuju kineske državne kompanije i banke.
Profesor Saobraćajnog fakulteta u Sarajevu Mustafa Mehanović upozorio je za RSE da bi ključni prioritet morao biti uključivanje domaćih saobraćajnica u širu evropsku mrežu, umjesto dosadašnje prakse povezivanja manjih lokalnih centara unutar entiteta.
Najteža dionica Sarajevo–Mostar i problem “slijepih” auto-puteva
U Federaciji BiH trenutno je u izgradnji oko 55 kilometara auto-puta na Trasi 5C, ali početak radova na najzahtjevnijim dijelovima i dalje nema precizan datum.
Najteži izazov predstavlja dionica između Sarajeva i Mostara u dužini od 50 kilometara, čija je okosnica dvocijevni tunel Prenj, dužine oko deset kilometara.
Vrijednost ove dionice na Koridoru 5C procjenjuje se na 1,5 milijardi evra, a iako su sredstva obezbijeđena, izbor izvođača među prijavljenim turskim firmama razmatra se duže od dvije godine.
Nelogičnosti na terenu najbolje oslikava dionica Buna – Počitelj, južno od Mostara. Ona je u potpunosti završena prije nekoliko godina, ali godinama nije mogla biti puštena u promet jer nisu izgrađeni pristupni dijelovi koji bi je spojili sa ostatkom mreže.
Ko sve finansira i gradi: Ulazak kineskog kapitala
Izgradnja se finansira iz kombinovanih izvora – kredita, grantova, entitetskih budžeta, te naplate putarina i akciza na gorivo. Po svakom litru goriva u BiH se obračunava akciza od oko 15 evrocenti i posebna putarina od 12 centi.
U Republici Srpskoj kineske kompanije igraju sve značajniju ulogu. Auto-put Banjaluka – Prijedor gradi kineska kompanija Čajna šandong internašnal (China Shandong International Economic & Technical Cooperation Group) na osnovu koncesije, pri čemu je vrijednost projekta od 2018. godine porasla za oko 90 miliona evra.
Kineske građevinske firme angažovane su i na pravcima Vukosavlje–Brčko i Bijeljina–Brčko, a ukupna vrijednost radova koji se trenutno izvode u Srpskoj prelazi milijardu evra.
Na dionicama Koridora 5C u Federaciji BiH najzastupljenije su domaće kompanije Evro-asfalt (Euro-Asfalt) i Hering, turski Džengiz (Cengiz), azerbejdžanski Azvirt (Azvirt), te kineske korporacije Sinohidro (Sinohydro Corporation) i Pauerčajna (Powerchina Roadbridge Group).
Istrage evropskih tužilaca i izborne godine
Dodatni zastoj na pojedinim gradilištima uzrokovan je pravnim i finansijskim blokadama. Evropsko javno tužilaštvo trenutno istražuje postupke dodjele pojedinih ugovora u FBiH, dok domaći istražni organi provjeravaju naknadna poskupljenja radova koja se mjere desetinama miliona evra.
Nadležne vlasti u oba entiteta najavljuju da bi do jeseni 2026. godine moglo biti pušteno u saobraćaj oko 50 kilometara novih dionica – što se vremenski poklapa sa održavanjem opštih izbora zakazanih za oktobar.
Ipak, ni nova presjecanja crvenih traka neće u potpunosti ispuniti cilj postavljen još početkom ovog vijeka – spajanje sjevera i juga zemlje jedinstvenom i neprekidnom modernom saobraćajnicom na Koridoru 5C.
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.