Dok većina nas s vremenom uspije da utiši bol nakon gubitka drage osobe, oko pet odsto ljudi ostaje u stanju duboke, neprolazne patnje.
Najnovija istraživanja otkrivaju da se kod njih u mozgu dešavaju specifični procesi – sistem za nagrađivanje ostaje „fiksiran“ na preminulu osobu, pretvarajući tugu u hronično stanje koje zahtijeva posebnu stručnu pomoć.
Razlika između prirodne tuge i kliničkog poremećaja
Produženi poremećaj tugovanja pogađa oko jednu od dvadeset osoba, a naučnici sve jasnije razumiju šta se u tom stanju dešava u mozgu. Kod osoba sa ovim poremećajem bilježi se pojačana aktivnost u dijelovima mozga zaduženim za obradu emocija i sjećanja kada gledaju prizore povezane sa smrću, poput groblja.
Kod većine ljudi snažan bol zbog gubitka vremenom slabi. Ipak, kod dijela ožalošćenih tuga ne jenjava, već ostaje intenzivna i dugotrajna, prerastajući u stanje poznato kao produženi poremećaj tugovanja.
Nova analiza ovog poremećaja, koji se javlja kod oko pet procenata ljudi nakon gubitka bliske osobe, pruža uvid u mehanizme njegovog nastanka. Ovi podaci mogli bi ljekarima da pomognu da prepoznaju kome je nakon gubitka potrebna dodatna stručna podrška.
Naučna polemika i specifični moždani obrasci
Uvrštavanje produženog poremećaja tugovanja u Dijagnostički i statistički priručnik Američkog psihijatrijskog udruženja 2022. godine izazvalo je raspravu.
Kritičari su smatrali da se time patološkim proglašava prirodna ljudska reakcija na gubitak i da se nameće proizvoljan vremenski okvir za ono što se smatra „normalnom“ tugom. Međutim, analiza moždane aktivnosti kod osoba sa i bez ovog poremećaja ukazuje na to da je riječ o zasebnom kliničkom stanju.
Ričard Brajant (Richard Bryant) sa Univerziteta Novi Južni Vels u Sidneju uporedio je obrasce moždane aktivnosti kod osoba sa produženim tugovanjem sa onima koji se javljaju kod drugih psihijatrijskih stanja nakon gubitka, poput posttraumatskog stresnog poremećaja, depresije ili anksioznosti.
Iako postoje određena preklapanja, osobe sa produženim tugovanjem pokazuju izraženije i šire promene u moždanim krugovima povezanim sa sistemom nagrade.
Mehanizam “zaglavljenosti” u čežnji
Istraživanja su pokazala da kod tih osoba dolazi do pojačane aktivnosti nucleus accumbens, strukture koja učestvuje u obradi nagrade i motivacije, kada su izložene riječima ili slikama koje podsjećaju na gubitak.
Jačina te aktivnosti povezana je sa subjektivnim osjećajem čežnje za preminulom osobom.
U poređenju sa osobama koje pate od posttraumatskog stresnog poremećaja ili anksioznosti, oni sa produženim tugovanjem pokazuju snažniju usmjerenost na podsjetnike na preminulog. Kod drugih poremećaja češće se bilježe obrasci neuralne aktivnosti koji podstiču izbjegavanje bolnih podsjetnika.
Poremećaj regulacije emocija
Dodatne studije ukazuju na pojačanu aktivaciju amigdale i desnog hipokampusa, regija uključenih u obradu emocija i pamćenje, kada osobe sa produženim tugovanjem posmatraju prizore povezane sa smrću.
Istovremeno, kod istih osoba dolazi do slabije aktivacije tih regiona na pozitivne prizore, poput mirnih pejzaža. To ukazuje na poremećenu regulaciju emocija i smanjenu sposobnost doživljavanja pozitivnih osjećanja.
Prema Brajnatu, kod produženog tugovanja sistem nagrade u mozgu ostaje „fiksiran“ na preminulu osobu i ne pronalazi zadovoljstvo u drugim iskustvima, što stvara snažnu i trajnu čežnju. Ključna razlika u odnosu na uobičajenu tugu jeste vremenski okvir – osoba ostaje „zaglavljena“ u tugovanju i ne prilagođava se gubitku kao što to većina ljudi uspijeva da učini.
Izazovi u dijagnostici i buduća istraživanja
Ipak, prema riječima Katrin Šir (Katherine Shear) sa Univerziteta Kolumbija u Njujorku, podaci o moždanoj aktivnosti još ne omogućavaju jednostavnu dijagnostiku.
Većina ljudi u žalosti nikada neće biti podvrgnuta snimanju mozga, a sama priroda tuge je složena i promjenljiva, što otežava njeno sagledavanje kroz jedno mjerenje.
Neuroimaging istraživanja tek počinju da obuhvataju tu složenost kroz pristup takozvane „neuronauke u paru“, koji analizira moždanu aktivnost tokom interakcije dvije osobe.
Time se ispituje kako društveni kontekst, kulturna očekivanja i nivo podrške utiču na doživljaj i tok tugovanja.
Kako predvidjeti rizik od teškog tugovanja
Ipak, ovi nalazi mogu biti korisni u procjeni rizika. U jednoj studiji, ožalošćenim osobama je sniman mozak u roku od godinu dana nakon gubitka, a potom i tokom narednih šest mjeseci.
Pokazalo se da jača povezanost između amigdale i regiona zaduženih za planiranje, kontrolu ponašanja i filtriranje informacija u početnom snimanju predviđa pogoršanje simptoma tuge. Takvi obrasci mogli bi ukazivati na povećan rizik od razvoja produženog poremećaja tugovanja.
Gubitak bliske osobe snažno utiče i na tijelo. Prema riječima stručnjaka, otvoreno suočavanje sa tugom i njeno izražavanje dugoročno je zdravije od potiskivanja.
Važnost pravovremene i adekvatne terapije
Iako su poznati određeni psihosocijalni faktori rizika, još uvijek ne postoji pouzdan način da se unaprijed utvrdi ko će razviti produženi poremećaj tugovanja, kaže Džozef Govs (Joseph Goveas) sa Medicinskog koledža u Viskonsinu. Rano prepoznavanje omogućilo bi pravovremenu pomoć, od grupa podrške do specijalizovane terapije.
Dokazi o specifičnim neurobiološkim mehanizmima dodatno potvrđuju da je produženi poremećaj tugovanja različit od drugih stanja povezanih sa gubitkom i ukazuju na potrebu prilagođenog liječenja.
Ovaj poremećaj obično ne reaguje na antidepresive, ali dobro odgovara na psihoterapiju usmjerenu na obradu tuge. U slučajevima kada se javlja zajedno sa teškom depresijom, kombinacija antidepresiva i specifične terapije za produženo tugovanje može efikasno ublažiti simptome depresije.
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.