Nafta je jedan od temelja moderne civilizacije. To je energent koji je oblikovao industriju, transport i međunarodne odnose.
Njen put od prvih, sporadičnih primjena u drevnim vremenima do statusa ključnog strateškog resursa u 21. vijeku, obilježen je tehnološkim inovacijama, ekonomskim usponima i padovima, ali i ratovima, političkim ucjenama i diplomatskim igrama.
Današnji trenutak, sa krizom u Ormuskom moreuzu, sankcijama i energetskom tranzicijom, samo je najnovije poglavlje u dugoj i turbulentnoj istoriji korišćenja nafte.
Od Mesopotamije do „grčke vatre“
Iako se moderna naftna industrija vezuje za 19. vijek, nafta je bila poznata i korišćena hiljadama godina unazad.
Drevne civilizacije u Mesopotamiji koristile su bitumen, gusti oblik nafte koji prirodno izvire na površinu, za zaptivanje brodova i kao vezivni materijal u izgradnji vavilonskih kula.
Persijanci su je koristili u ratne i medicinske svrhe, dok su u Vizantiji tajne „grčke vatre“, zastrašujućeg zapaljivog oružja na bazi nafte, bile najstrože čuvana državna tajna.
U Kini su, hiljadama godina unazad, upotrebljavali bambusove cijevi za bušenje i transport prirodnog gasa, koji su palili da bi isparavanjem dobili so iz morske vode.
Rumuni su bili prvi, a Amerika je pokrenula groznicu
Moderna era nafte započinje sredinom 19. vijeka. Prva svjetska rafinerija otvorena je 1856. godine u Ploeštiju u Rumuniji, čime je ova zemlja postala prva u svijetu sa zvaničnom proizvodnjom sirove nafte.
Ipak, događaj koji je pokrenuo „naftnu groznicu“ zbio se tri godine kasnije, 1859. godine, kada je penzionisani željeznički kondukter Edvin Drejk u Titusvilu u Pensilvaniji, izbušio prvu komercijalnu naftnu bušotinu u Americi.
Glavni cilj tada nije bio benzin, već kerozin. Ovaj novi energent za osvjetljenje brzo je zamijenio skupo kitovo ulje, čime je populacija kitova slučajno spasena od istrebljenja.
Na benzin se dugo gledalo kao na nusproizvod koji je nerijetko bacan, prije nego što je motor sa unutrašnjim sagorijevanjem od njega stvorio najtraženiju robu na planeti.
Rađanje monopola i prve velike krize
Sa rastom industrije, pojavili su se i prvi pokušaji kontrole tržišta. Kompanija „Standard Oil“, koju je 1870. osnovao Džon D. Rokfeler sa partnerima, uspostavila je gotovo potpuni monopol.
Ovaj gigant je razbijen 1911. godine odlukom Vrhovnog suda SAD, a iz njegovih dijelova nastale su današnje kompanije poput „ExxonMobil“i „Chevrona“.
Prva velika naftna kriza izbila je 1973. godine, kada je Organizacija arapskih zemalja izvoznica nafte (OAPEC) uvela embargo zemljama koje su podržale Izrael u Jomkipurskom ratu.
Cijena nafte je preko noći skočila četiri puta, jasno pokazavši da je nafta postalo moćno političko oružje.
Današnje bojište: Ormuski moreuz i sankcije
Kriza u Ormuskom moreuzu, kroz koji prolazi oko petine svjetske nafte, eskalirala je nakon početka rata izazvanog američko-izraelskim napadima na Iran u februaru 2026. godine. Teheran je potom ograničio saobraćaj kroz moreuz, što je dovelo do naglog rasta cijena.
Nafta tipa Brent (Brent crude), koja služi kao globalni standard, premašila je 110 dolara po barelu, dostižući u pojedinim trenucima i 125 dolara.
Ovaj poremećaj doveo je do paradoksalne situacije: da bi stabilizovala tržište, administracija predsjednika Donalda Trampa je u martu 2026. privremeno ublažila dio sankcija na ruske energente.
To je doprinijelo rastu prihoda Rusije, dok su azijski giganti poput Kine i Indije dodatno pojačali uvoz ruske nafte. Istovremeno, energetska nestabilnost ponovo aktuelizuje nuklearnu energiju, sektor u kojem je ruski „Rosatom“ jedan od ključnih igrača.
Razvoj naftne industrije u Srbiji: Od Zrenjanina do NIS-a
Eksploatacija nafte u Srbiji započela je sistematski nakon Drugog svjetskog rata. Istorija današnje Naftne industrije Srbije (NIS) počela je 10. februara 1949. godine osnivanjem Preduzeća za istraživanje i proizvodnju nafte sa sjedištem u Zrenjaninu.
Već nekoliko mjeseci kasnije, otkriveno je prvo gasno polje kod Velike Grede.
Nakon preseljenja uprave u Novi Sad 1953. godine, organizacija dobija naziv „Naftagas“. Početkom devedesetih godina, spajanjem energetskih subjekata, formirana je jedinstvena kompanija NIS.
Danas se čak 75 do 80 odsto nafte u Srbiji obezbjeđuje iz uvoza, prvenstveno iz Kazahstana i Iraka, dok je uvoz iz Rusije značajno smanjen usljed sankcija.
Aktuelna globalna kriza i rast cijena dodatno pojačavaju rizike za snabdijevanje, čineći energetsku bezbjednost Srbije veoma osjetljivom na dešavanja na svjetskom tržištu.
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.