Alfred Nobel bio je jedan od najpoznatijih pronalazača 19. vijeka, čovjek čiji je dinamit promijenio građevinarstvo, rudarstvo i ratovanje. Iza njega su ostali ogromno bogatstvo, više od 350 patenata i pitanje koje i danas izaziva pažnju: zašto je čovjek koji se obogatio zahvaljujući eksplozivu odlučio da svoje ime zauvijek veže za nagrađivanje nauke, književnosti i mira?
Kada se spomene ime Alfreda Nobela, prva asocijacija najčešće su Nobelove nagrade, jedno od najprestižnijih priznanja na svijetu. Međutim, priča o čovjeku čije ime nose te nagrade mnogo je složenija od priče o uspješnom pronalazaču i bogatom industrijalcu.
Nobel je život proveo između nauke, poslovnih ambicija, opasnih eksperimenata i ličnih preispitivanja. Njegov izum dinamita olakšao je izgradnju tunela, puteva i rudnika, ali je eksplozivna tehnologija imala i razornu vojnu primjenu. Upravo ta suprotnost čini njegovu životnu priču jednom od najzanimljivijih u istoriji moderne nauke.
Od djetinjstva obilježenog neizvjesnošću do svijeta velikih izuma
Alfred Bernhard Nobel rođen je 21. oktobra 1833. godine u Stokholmu, u Švedskoj. Poticao je iz porodice koja se bavila tehnikom i pronalazaštvom, a njegov otac Imanuel Nobel bio je inženjer i preduzetnik.
Porodica se suočavala s finansijskim teškoćama, ali je Imanuel kasnije razvio poslovanje u Rusiji, gdje je radio na proizvodnji tehničke opreme i vojnih materijala. Alfred je tako odrastao u okruženju u kojem su nauka, inovacije i preduzetništvo imali važnu ulogu.
Dobio je široko obrazovanje, posebno iz hemije i jezika. Bio je izuzetno radoznao i sposoban, a interesovanje za hemiju odvelo ga je u svijet eksplozivnih materija, oblasti koja je u 19. vijeku istovremeno obećavala veliki napredak i nosila ogromne opasnosti.
Eksplozija koja je obilježila njegov život
Nobelovo interesovanje za eksplozive bilo je povezano s nitroglicerinom, supstancom koju je italijanski hemičar Askanio Sobrero otkrio 1847. godine. Nitroglicerin je imao veliku razornu snagu, ali je bio izrazito nestabilan i opasan za rukovanje.
Nobel je godinama pokušavao da pronađe način da se ovom supstancom bezbjednije upravlja. Ipak, istraživanja su imala tragične posljedice.
Godine 1864. eksplozija u laboratoriji porodice Nobel u Švedskoj odnijela je živote pet osoba, među kojima je bio i Alfredov mlađi brat Emil. Taj događaj ostavio je dubok trag u istoriji porodice i pokazao koliko su Nobelovi eksperimenti bili opasni.
Umjesto da odustane, Alfred je nastavio potragu za načinom da nitroglicerin učini stabilnijim i praktičnijim za upotrebu.
Dinamit – izum koji je promijenio svijet
Godine 1867. Nobel je patentirao dinamit, eksploziv u kojem je nitroglicerin apsorbovan u porozni materijal, čime je rukovanje postalo znatno praktičnije nego s tečnim nitroglicerinom.
Ovaj izum otvorio je nove mogućnosti u rudarstvu, izgradnji tunela, željeznica i puteva. Radovi koji su ranije bili spori, skupi i izuzetno teški mogli su se izvoditi efikasnije.
Dinamit je, međutim, imao i mračnu stranu. Eksplozivi su korišćeni u vojne svrhe, a Nobelovo poslovno carstvo razvijalo se u vremenu kada su industrija naoružanja i vojna tehnologija postajale sve značajnije.
Nobel nije bio samo naučnik u laboratoriji. Bio je i industrijalac koji je izgradio međunarodnu mrežu kompanija, fabrika i poslovnih partnerstava. Njegovi izumi donijeli su mu ogromno bogatstvo i svjetsku slavu, ali su otvorili i pitanje odgovornosti pronalazača za način na koji se njihova otkrića koriste.
Bogatstvo, usamljenost i pitanje nasljeđa
Uprkos poslovnom uspjehu, Nobelov privatni život nije bio jednostavan. Nikada se nije oženio niti je imao djece. Mnogo je putovao, radio u različitim evropskim zemljama i veći dio života provodio između laboratorija, fabrika i poslovnih obaveza.
Bio je poznat po interesovanju za književnost, filozofiju i društvena pitanja. Dopisivao se s Berthom fon Sutner, austrijskom mirovnom aktivistkinjom i kasnijom dobitnicom Nobelove nagrade za mir. Njihov odnos i prepiska često se spominju u raspravama o njegovim pogledima na mir i budućnost čovječanstva.
Nobel je bio svjestan da će njegovo nasljeđe biti povezano s eksplozivima. Ipak, nije jednostavno dokazati da je odluku o osnivanju nagrada donio isključivo zbog griže savjesti ili želje da popravi svoj ugled. Njegovi motivi bili su složeni i ne mogu se svesti na jednu priču.
Testament koji je iznenadio svijet
Dana 27. novembra 1895. godine, u Parizu, Alfred Nobel potpisao je testament kojim je najveći dio svog bogatstva namijenio osnivanju fonda iz kojeg će se nagrađivati ljudi čiji rad donosi najveću korist čovječanstvu.
Odredio je nagrade za fiziku, hemiju, fiziologiju ili medicinu, književnost i mir. Pri izboru dobitnika trebalo je da presudni budu njihov rad i doprinos, a ne nacionalnost.
Odluka je iznenadila dio njegove porodice i izazvala pravne i organizacione poteškoće. Nakon njegove smrti bilo je potrebno riješiti pitanje upravljanja imovinom i sprovođenja testamenta.
Nobel je preminuo 10. decembra 1896. godine u San Remu, u Italiji, u 63. godini života. Njegova odluka o nagradama postala je osnova jednog od najpoznatijih međunarodnih sistema priznanja.
Zašto Nobelova nagrada i danas ima toliku težinu?
Prve Nobelove nagrade dodijeljene su 1901. godine. Njihov cilj bio je da prepoznaju izuzetna dostignuća koja unapređuju znanje, kulturu i mir.
Tokom više od jednog vijeka, nagrade su dobili naučnici čija su otkrića promijenila razumijevanje svijeta, književnici čija su djela obilježila epohe i pojedinci i organizacije koji su se zalagali za mir.
Nagrada za ekonomske nauke nije bila dio Nobelovog izvornog testamenta. Ustanovljena je kasnije, 1968. godine, na inicijativu Švedske centralne banke, a prvi put dodijeljena 1969. godine.
Upravo ta razlika pokazuje koliko je važno razdvojiti ono što je Nobel zaista odredio od onoga što je naknadno postalo dio tradicije nagrađivanja.
Čovjek čije je nasljeđe veće od njegovog izuma
Alfred Nobel umro je prije nego što je mogao vidjeti puni domet institucije koju je ostavio iza sebe. Dinamit je ostao jedan od njegovih najpoznatijih izuma, ali su Nobelove nagrade postale najtrajniji dio njegovog imena.
Njegov život otvara pitanje koje je i danas aktuelno: može li naučno otkriće biti istovremeno sredstvo napretka i sredstvo razaranja? Nobelov slučaj pokazuje da tehnologija sama po sebi ne određuje kako će biti korišćena. Presudni su ljudski izbori, društvene okolnosti i odgovornost onih koji raspolažu novim znanjem.
Čovjek koji je izgradio bogatstvo zahvaljujući eksplozivima odlučio je da najveći dio svog nasljeđa pretvori u nagrade za nauku, književnost i mir. Upravo zbog tog kontrasta Alfred Nobel ostaje mnogo više od pronalazača dinamita: on je simbol trajne rasprave o tome šta čovjek ostavlja svijetu i po čemu želi da bude zapamćen.
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.