Termin hipperrealnost popularizovao je Žan Bodrijar nakon objavljivanja kontroverzne knjige “Zalivski rat se nije desio” 1991. godine. U njoj Bodrijar preispituje stvarnost rata postavljajući vrlo jednostavno pitanje – da li je za običnog američkog građanina-potrošača vidjeti rat na televiziji ili putem kompjuterskih ekrana isto što i direktno učestvovati u njemu? Iako se na prvi pogled čini da je odgovor na ovo pitanje vrlo jednostavan, on za sobom povlači razne dileme, od kojih su svakako najznačajnije one putem kojih se preispituje da li je taj rat realan ili nerealan, odnosno nestvaran. Ili on istovremeno nije ni realan (iako se zaista desio) ni nestvaran (iako se nije direktno iskusio), nego i jedno i drugo, odnosno, kako to Bodrijar tvrdi, hiperrealan – doživljen kroz njegov sopstveni ontološki registar posredstvom slike?
Hiperrealnost ili simultano postojanje u realnom i nerealnom vremenu i prostoru je upravo stanje koje karakteriše film 1990-tih (sa naglaskom na njihovu drugu polovinu), a njegov najtačniji, ako ne i najbolji, predstavnik je film “Klub Boraca” (eng. Fight Club), u režiji Dejvida Finčera (David Fincher). Označen kao prekretnica za vizuelni stil u filmu, te kao jedan od najkontroverznijih filmova 1999. godine, “Klub boraca” se tematski bavi sukobom između generacije mladih Amerikanaca i novog sistema američkih vrijednosti, izraženog kroz sveprisutni konzumerizam i reklamiranje, nastojeći istovremeno da preispita položaj muškarca u post-berlinskim Sjedinjenim Američkim Državama.
Ukoliko pođemo od pretpostavke da film, kao i bilo koja druga grana umjetnosti, ima pedagošku funkciju i ulogu u društvu, te da može uticati na kulturu mijenjajući je, onda je jako važno razmišljati o tome na koji način posljedice te pedagoške funkcije postaju kulturom. Upravo se ovom retorikom konvencije diskursa, u ovom konkretnom slučaju o polovima, mogu promijeniti. Da ne bude zabune, “Klub boraca” nije izmislio toplu vodu, niti je bio prvi film koji se bavi pitanjem post-ratne muškosti, utoliko što je ova ideja – “regeneracija kroz nasilje” – bila već itekako prisutna kroz istoriju američkog filma i njihove kulture. Međutim, svaki povratak ovoj ideji unio je nešto novo u razgovor, bez obzira koliko ono bilo malo i beznačajno ili ekstremno važno i veliko. Hoksov (Howard Hawks) film “Crvena Rijeka” (Red River) iz 1948. godine prikazao je razdor u muškoj kulturi. Formanov “Let iznad kukavičijeg gnijezda” (One flew over the cuckoo's nest) poziva svoje muškarce da kroz tuču, seks i kockanje ponovo uspostave svoju muškost, te da se oslobode ozloglašene sestre Račet, otjelotvorenja represije. “Diplomac” (The Graduate), kao uzor i djelo na koji se “Klub boraca” (paradoksalno) dobrim dijelom oslanja, se takođe bavi generacijskom promjenom koja se desila tokom 1960-tih, a koja se uglavnom odnosi na novi prikaz rodnih pitanja i oslobađanje od takozvane “prigradske paradigme” 1950-tih. Međutim, iako tematski vrlo slični, nijedan od ovih filmova nije unio pojam hiperrealnosti u svoj narativ. Sasvim logično. Upravo to jeste presudni element koji “Klub boraca” čini tako relevantnim, bez obzira na prežvakanu, stogodišnju temu kojom se bavi.
Hiperrealnost o kojoj govorimo se najjasnije vidi kroz analizu glavnog lika ovog filma, bezimenog naratora (Edvard Norton), koji nije u stanju da napravi jasnu razliku između onog što je stvarno (Marla) i onog što je imaginarno (Tajler). Samim tim, ona postaje glavni uzrok krize identiteta muškaraca ovog doba, koji u traganju za smislom, unutar ere protkane postmodernističkom nostalgijom za stvarima koje su izgubljene, potpuno gube dodir sa realnošću.
Pitanje za čim to narator “Kluba Boraca” traga nametnulo se kao jedno od glavnih pitanja kritičarima ovog vremena. Mnogi su ga doživjeli kao film oslobađanja: pobunu “protiv dominantnog shvatanja muškosti među pripadnicima srednje klase” koja je “dizajnirana tako da ublaži mušku anksioznost” i “mušku anemičnost”; kao lijek za “prezir”, ili za “gubitak uloge muškarca u svijetu” i “oduzimanje muškosti savremenom muškarcu”; u pitanju je film koji govori o “naizgled kastriranim ljudima” koji, zato što pripadaju “generaciji koju su odgajale žene u vremenu bez velikih ratova ili drugih razloga za stvaranje ideologije kojoj će pripadati” trebaju “dobro mlaćenje, kako bi se podsjetili ko su oni u stvari”; jer ovaj film je ništa drugo do priča “o transformaciji jednog čovjeka iz beskičmene, korporativno-društvene radilice u pojedinca koji misli svojom glavom”.
Dakle, prema mišljenju kritičara, “Klub Boraca” realnu opasnost vidi u neuravnoteženosti polova usljed pojave feminističkog pokreta i nedostaka pravog rata, u kojem klub boraca bezimenog naratora postaje jedna vrsta grupe za samopomoć koja će muškarcima pomoći da ponovo postanu muškarci, a kroz borbu koja postaje njihov najefikasniji lijek. Odnosno, ukoliko šizoidna realnost postmodernog društva proizvodi oštećene ljude, onda nasilje postaje jedan od najefikasnijih načina putem kojeg ovi polomljeni i otuđeni pojedinci mogu ponovo iskusiti emociju, te tako pripisati određeni narativ, ali i istoriju svom tijelu. S obzirom da je značaj muškosti inherentan mitu regeneracije kroz nasilje, borba i povređivanje samim tim postaju jedini načini putem kojih će se muškarci “Kluba Boraca” ponovo osjećati živima. Dokaz tome leži na samom početku filma, u kojem narator prisustvuje sastanku grupe za podršku muškarcima oboljelim od raka testisa, prigodnog naziva “Ostanimo muškarci zajedno” (eng. Remaining men together). I upravo ovdje, slušajući jednog člana koji se žali na činjenicu da je njegova bivša žena rodila dijete sa svojim novim mužem, publika shvata da je ova grupa zapravo ništa drugo do ilustracija za krizu muškosti sa kojom se Amerika suočava. Njeni članovi, koji će kasnije postati dio Naratorovog kluba, su jasni prikazi ovog kulturološkog gubitka, a Bob, nekadašnji predstavnik “tvrdog tijela”, relikt 1980-tih, koji usljed prekomjernog uzimanja steroida, sada boluje od hormonskog poremećaja, zbog čega podsjeća više na ženu nego na muškarca, njegov idealan primjer. To je dodatno naglašeno i u sljedećoj sceni, kada se igrom svjetla, umjesto na prisutne, akcenat stavlja na američku zastavu, koja se kao zla prijetnja nadvija nad njima, simbolima pada “američkog sna”.
Odgovor za ponovno uspostavljanje muškarca u kontekstu savremene Amerike Narator tako pronalazi u stvaranju mito-poetične muške grupe boraca, koju pokreće zajedno sa svojim novim najboljim prijateljem Tajlerom Durdenom (Brad Pitt). Njegova opčinjenost, te fiksacija na Tajlera je jedan od razloga zašto su brojni kritičari “Klub Boraca” doživjeli kao film koji slavi homoerotičnost. Iako se ovdje radi o klubu sačinjenom isključivo od muškaraca okupljenih oko jedne ideje, homoerotičnost nije bila primarna namjera ili fokus autora ovog djela, radije, ona je bila način putem kojeg bi skrenula pažnju publike sa onoga što je zaista važno – da su Narator i Tajler jedna te ista osoba. S tim u vezi, moramo primjetiti da se u većini kritičkih osvrta na ovaj film kontekst homoerotičnosti vrlo često pogrešno primjenjivao na ovaj konkretni odnos – ostvaren između naratora i Tajlera – jer izmišljanjem harizmatičnog, šarmantnog, hipermuževnog alfa muškarca, njegovog alter-ega, narator se ne zaljubljuje u Tajlera nego u samoga sebe, čime Finčer dodatno podcrtava problem sa kojim se Amerika suočava na pragu ulaska u 21. vijek. U tom smislu, “Klub boraca” bio je gotovo poročki.
Sa druge strane, izmještanjem iz konzumerizma, u kojem je živio sve do trenutka dok nije upoznao Tajlera Durdena, svog katalizatora za promjenu, Narator prestaje biti rob Ikeinog instinkta gniježđenja, da bi, nedugo zatim, postao rob Tajlera Durdena, novog brenda koji je sam stvorio. Međutim, sa Tajlerom, Narator paradoksalno dobija i novi vid slobode, uključujući i djevojku (Helena Bonham Carter). On, kao i Rambo, usljed srama, ovog puta usmjerenog ka američkom konzumerizmu, pa samim tim i upravnom aparatu države, biva izopšten iz svoje nacije prelaskom u drugi prostor. Iako ovaj prostor, za razliku od prostora u filmu “Rambo”, fizički ostaje unutar Sjedinjenih Američkih Država, jer se odvija na njenoj teritoriji, on za Naratora, baš kao i za Ramba, prestaje biti Amerika i postaje nešto sasvim drugo. Rambu je to Vijetnam, Naratoru nematerijalni prostor kluba boraca, na čijim temeljima će poniknuti “Mejhem”, čisti produkt njegovog nacionalnog srama. Film, sasvim logično, i počinje Naratorovim osjećajem srama, koji on ispoljava kao svojevrstan simptom bolesti, što će ga i dovesti u taj trenutak isključenja iz same nacije, a kroz izopštavanje, metodom putem koje će bukvalno postati “drugi”, na individualnom nivou, a kroz tijelo i prikaz Tajlera Durdena. Prateći Bodrijara, moglo bi se tvrditi da “Klub Boraca” svoje “druge” opisuje kao “iste”, upravo zato što se njegovi likovi, odnosno Amerikanci, kroz neku vrstu egocentrične velikodušnosti, jedino mogu zamisliti i boriti protiv neprijatelja stvorenog po svom liku.
Monika Ponjavić
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.