Svjetski su mediji ovih dana pišu o eksploziji gasa koja se dogodila prije sedam dana u ruskom Državnom istraživačkom centru za virologiju i biotehnologiju Vektor (Vector) u Koltsovu, dvadesetak kilometara od Novosibirska. Osnovan 1974. godine, Institut Vektor dom je nekih od najopasnijih virusa s kojima se čovječanstvo suočilo, uključujući ebolu i variolu, virus velikih boginja.
Eksplozija se dogodila na petom spratu kompleksa Vektor tokom popravka sobe za sanitarnu inspekciju, a jedan je radnik tom prilikom zadobio opekotine trećeg stepena. Uslijed eksplozije je razbijeno i nekoliko prozora u zgradi, a požar se navodno proširio kroz ventilacijski sistem objekta, ali je kasnije ugašen. Ruske vlasti tvrde da se u prostoriji u kojoj se dogodila eksplozija nisu nalazile biološki opasne tvari.
Gradonačelnik Koltsova dodatno je umirio javnost izjavom da se u laboratoriji, zbog tekućih sanacionih radova, u tom trenutku nisu nalazili opasni patogeni. Ipak, ovaj nemili događaj pobudio je rasprave o sigurnosti čuvanja smrtonosnih virusa.
Da li je nedavni požar prvi incident u Institutu Vektor?
Nije. Jedan istraživač u Vektoru se 1988. godine slučajno zarazio smrtonosnim virusom Marburg (jedan od najsmrtonosnijih virusa koji je sličan eboli) nakon čega je umro. Dalje, dvije godine kasnije drugi se istraživač takođe zarazio Marburgom, ali je preživio. Početkom maja 2004. godine iskusna ruska naučnica Antonina Presnjakova eksperimentisala je s virusom ebole te se slučajno ubola iglom. Nosila je uobičajenu zaštitnu odjeću, uključujući gumene rukavice, i odmah joj je pružena ljekarska pomoć, ali je ipak preminula dvija sedmice kasnije, o čemu je Svjetska zdravstvena organizacija (WHO) obaviještena sa zakašnjenjem.
Događaju li se incidenti s virusima i na Zapadu?
Da, slična nesreća s virusom ebole dogodila se početkom 2004. godine u američkoj vojnoj laboratoriji u Fort Detriku, ali se, srećom, tamošnja naučnica nije zarazila smrtonosnom bolešću. Na poznatom Univerzitetu Jejl (Yale) čak su se dva puta dogodili incidenti. Najprije je 1969. godine od hemoragijske groznice izazvane virusom Lasa preminuo laboratorijski pomoćnik Huan Roman.
Zatim je u ljeto 1994. godine zloglasni virus Sabia, kojeg u Brazilu prenose glodari, “pobjegao” iz laboratorije. Nesreća na Jejlu se dogodila u trenutku kad je iskusan istraživač, čije ime nikad nije otkriveno javnosti, razbio rezervoar sa smrtonosnim virusom. Kako je odmah višestruko dezinfikovao laboratorijske instrumente, nije nikoga obavijestio o nesreći, nego je otputovao u Boston. Nakon povratka na Jejl shrvala ga je groznica pa se tako saznalo za nesreću. Prije nego što je smješten u bolnicu, neoprezni naučnik je zarazio još oko 70 osoba, ali su se sve izvukle bez većih problema. Poznat je i slučaj “bijega” virusa velikih boginja sa Univerziteta Birmingem, kada se u septembru 1978. godine slučajno zarazila medicinski fotograf Dženet Parker koja je zatim umrla. Parker je zarazila i majku, ali je ona preživjela.
Koji je potencijalno najopasniji virus u Institutu Vektor?
Stručnjaci su posljednjih dana upozorili da je Vektor, uz Centre za kontrolu bolesti (CDC) u Atlanti, jedino mjesto na svijetu gdje se uz najveće mjere opreza čuvaju uzorci virusa velikih boginja. Taj virus, o kojem postoje zapisi u Kini i Indiji još otprije 3 000 godina, vijekovima je sijao smrt odnoseći živote miliona ljudi. Virus velikih boginja, koji se sa oboljele na zdravu osobu širi uglavnom putem kaplica, napada krvne sudove u koži, ustima i grlu. Nekoliko dana prije izbijanja bolesti oboljeli se žale na jaku glavobolju, bol u mišićima i leđima te naglu groznicu. U prošlosti je variola ubijala i do 60 odsto zaraženih odraslih osoba te 80 odsto zaražene djece.
Kako su konkvistadori uz velike boginje pokorili Novi svijet?
Velike boginje su u 16. vijeku bile moćno biološko oružje pomoću kojeg su konkvistadori pokorili carstva Asteka i Inka. U knjizi “Sva naša oružja” slavni antropolog Džared Dajmond (Jared Diamond) opisao je kako je Hernan Kortez (Cortes), koji se 1519. godine iskrcao na obalu Meksika sa 600 Španaca, osvojio carstvo Asteka naseljeno milionima ljudi. Ono što je konkvistadorima dalo odlučujuću prednost bile su velike boginje čiji je virus stigao brodom zajedno sa zaraženom robom. Buknula je epidemija u kojoj je pomrla gotovo polovina astečkog stanovništva. Na sličan je način i Fransisko Pizaro (Francisco Pizarro) pokorio carstvo Inka, iskrcavši se 1531. godine na obalu Perua s vojskom od 168 ljudi. Međutim, variola nije štedila ni Evropljane, a početkom 18. vijeka velike su boginje bile najsmrtonosnija bolest na Starom kontinentu.
Kako je vakcinisanje iskorijenilo velike boginje?
Engleski seoski ljekar Edvard Džener (Edward Jenner) krajem 18. vijeka zapazio je da žene koje su muzle krave i zarazile se tzv. kravljim boginjama poslije nisu obolijevale od velikih boginja. Taj koncept imunizacije 1796. godine prvi je put primijenio kod jednog dječaka i tako ga spasio od smrtonosnih velikih boginja. Dženerova metoda otvorila je put vakcinisanju koje je u 20. vijeku lansirala Svjetska zdravstvena organizacija (WHO). Zahvaljujući masovnim akcijama vakcinisanja u Trećem svijetu, velike su boginje na kraju iskorijenjene 1979. godine.
Posljednja epidemija velikih boginja zabilježena je 1972. godine na području Jugoslavije, kada se jedan hodočasnik iz Prizrena vratio s hadžiluka na Bliskom istoku, gdje se zarazio virusom. Zaraza se u Jugoslaviji proširila na 175 ljudi, od kojih je 35 umrlo.
Zašto se zauvijek ne unište uzorci virusa velikih boginja?
Rasprava o tome treba li uništiti preostalih nekoliko stotina uzoraka virusa velikih boginja vodi se već 25 godina. Posljednji put o toj se mogućnosti na najvišem međunarodnom nivou raspravljalo 2011. godine, kada je WHO pozvao američku i rusku vladu da unište uzorke variole u Atlanti i Koltsovu. Protivnici održavanja opasnog virusa na životu upozoravaju da bi on mogao biti ukraden te dospjeti u ruke terorista.
Na kraju, i incidenti poput eksplozije gasa u Vektoru otvaraju mogućnost da zloglasni virus pobjegne iz laboratorije. Kako se ljudi više ne vakcinišu protiv velikih boginja jer ih nema u prirodi, kada bi se taj virus ponovno pojavio u ljudskoj populaciji, ugrožene bi bile sve generacije rođene 1980-ih i kasnije. Međutim, zagovornici očuvanja variole tvrde da se uništenjem preostalih zaliha opasnog virusa neće postići ništa jer su velike šanse da njegovi uzorci u tajnosti postoje još u nekim laboratorijima.
Kako je genom variole poznat, naučnici raspolažu i s mogućnošću stvaranja sintetičke verzije smrtonosnog virusa. Iako je WHO zabranio stvaranje sintetičke varijante tog virusa, nije zabranjeno kreiranje srodnih virusa, pa su tako kanadski naučnici Dejvid Evans (David Evans) i Rajan Nojs (Ryan Noyce) sa Univerziteta Alberta 2018. godine stvorili virus konjskih boginja, variolinog “rođaka”. Njihova studija je, objavljena u publikaciji PLOS ONE, bila predmet velikih kritika, ali kanadski naučnici tvrde da njihov rad služi kao osnova za stvaranje bolje vakcine protiv velikih boginja. Ipak, mnogi se ne slažu s njima te upozoravaju: ako je bilo moguće kreirati virus konjskih boginja, moguće je stvoriti i virus velikih boginja, upozoravaju naučnici.
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.