Godina je 1895. Prvog novembra u Berlinu trepere prve pokretne slike na platnu. Nekoliko sedmica kasnije, u Parizu, nekoliko desetina ljudi zuri u bijelo projekciono platno.
Prije 130 godina, izumom bioskopa počela je kulturna revolucija. Ali gdje je ona zaista počela – u Njemačkoj ili u Francuskoj?
Kada su Maks (Max) i Emil Skladanovski (Skladanowski) 1. novembra 1895. u varijetéu Vintergarten prikazivali svoje filmove, publika je bila zadivljena. Pred očima su im treperile kratke sekvence koje su sama braća snimila. Akrobate, plesači, prolazne scene iz svakodnevnog života.
Istorijski izvještaji govore o sedam do deset priča, svaka dugačka oko 20 do 30 sekundi. Prikazivanje je bilo dio programa varijetéa koji se plaćao.
Tehnička inovacija
Ovo čuđenje omogućeno je „bioskopom“ – tehničkom inovacijom u kojoj su se dvije filmske trake naizmjenično projektovale.
To je bila prva javna filmska projekcija u Njemačkoj. Maks je bio tehnički mozak, pronalazač i vizionar, dok je Emil podržavao produkciju i uglavnom se bavio organizacijom.
Nekoliko sedmica kasnije, 28. decembra 1895, Salon Indijen u Gran kafeu kod pariske opere Garnije bio je pun. Oko 30 posjetilaca koji su platili kartu zaneseno je gledalo u platno.
Deset kratkih filmova, sve snimljene od strane braće Ogista (Auguste) i Luja (Louis) Limijera (Lumière), svijetlilo je na platnu. Radnici napuštaju fabriku u Lionu, voz ulazi u stanicu – mnogi gledaoci skaču uplašeni unazad, uvjereni da voz ide pravo na njih.
Filmovi su prikazivani na sinematografu koji su razvila braća Limijer, na njemačkom poznatom kao kinematograf – kompaktnom uređaju koji je spajao kameru, kopir-aparat i projektor. Prva zatvorena projekcija održana je 22. marta 1895.
Francuska braća
Za Tjerija Fremoa (Thierry Frémaux), istoričara i generalnog direktora Filmskog festivala u Kanu, nema dileme. Bioskop su izmislila francuska braća.
U svom dokumentarcu „Limijer! Avantura se nastavlja” (Lumière! L’aventure continue) rekao je da su svi koji su im prethodili „ko-izumitelji“.
Izvještaji iz tog vremena, uključujući i svjedočenja samog Ogista, ključnu ideju pripisuju Luju. Luj je pokrenuo slike, Ogist ih je doveo do ljudi. On se brinuo o projekcijama i širenju.
Braća su snimila preko 2.000 kratkih filmova. Fremo u svom dokumentarcu komentariše 120 do sada neobjavljenih mini-priča od oko 50 sekundi.
Sve potiče iz Instituta Limijer u Lionu, arhive i istraživačkog centra posvećenog braći Limijer, kojim upravlja Fremo.
Stare filmske trake
Ipak, ostaje pitanje o njemačkoj ulozi. Odgovor je nedavno dala izložba u Berlinskom saveznom arhivu: „Jesam li ja izmislio film? Maks Skladanovski – pionir, vizionar i prevarant.“ Povod je bila 130. godišnjica filmske projekcije u varijetéu Vintergarten.
Prikazani su uređaji, fotografije i dokumenta iz bogate ostavštine braće. U pratećoj brošuri navodi se zaključak: Skladanovski je nesumnjivo doprinio razvoju filma, kao i mnogi drugi pioniri svog vremena, ali ga nije izmislio.
Ovo potvrđuje i Filmski muzej iz Potsdama: „Tehnologija i kvalitet uređaja i projekcija Skladanovskog zaostajali su za onim što su drugi izumitelji u to vrijeme već praktikovali.“
Edisonov kinetoskop
Mnogi su utrli put bioskopu, među njima i Tomas Alva Edison (Thomas), koji je sa saradnicima ranih devedesetih godina XIX vijeka napravio kinetoskop. Uređaj je omogućavao gledanje pokretnih slika pojedinačno: gledalo se kroz kutiju, a film je prolazio unutra.
I drugi pronalazači su eksperimentisali. Britanac Edvard Majbridž (Eadweard Muybridge) i Francuz Etjen-Žil Mari (Étienne-Jules Marey) razložili su pokret u tehničke sekvence i omogućili višestruko prikazivanje.
Na ovim naučnim i vizuelnim osnovama kasnije je mogao da se razvije bioskop.
Jedan od najvažnijih pionira komercijalnog bioskopa u Njemačkoj bio je Oskar Mester (Messter). Godine 1896, inženjer i producent otvorio je u Berlinu jedan od prvih stalnih bioskopa: „Kinetografen teater“.
Film, kao tehnička mogućnost bilježenja pokreta, osmislilo je, isprobalo i usavršavalo mnogo ljudi. To je bilo zajedničko putovanje brojnih pronalazača i vizionara.
Bioskop je, međutim, nastao tek kada je tehnologija postala javni događaj: trenutak u kojem su ljudi zajedno sjedili pred platnom, čudili se, smijali ili plašili. Doživljaj koji i danas fascinira milione.
Besplatnu Android aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.